Speurtocht naar historische locatie

Speurtocht naar historische luchtvaartgrond

Plaats De Unie in Rotterdam  waarvandaan Abraham Hopman in 1804 opsteeg  lag ter hoogte van de huidige Bijenkorf. Op de voorgrond de Coolsingel.    Foto: Michael Kriek, Beeldbewerking: Paul van Baardwijk.
Plaats De Unie in Rotterdam waarvandaan Abraham Hopman in 1804 opsteeg lag ter hoogte van de huidige Bijenkorf. Op de voorgrond de Coolsingel. Foto: Michael Kriek, Beeldbewerking: Paul van Baardwijk.

september 2014

 

 

Op zaterdag 29 september van het jaar 1804 was het een drukte van belang op en rond buitensociëteit De Unie in Rotterdam. Eigenaar Hendrik van Coert had dan ook een zéér spectaculair evenement op het programma staan: voor het eerst in de geschiedenis zou een Nederlander een luchtreis gaan maken, en wel per luchtballon. Waar ’s lands eerste luchtreiziger precies los kwam van de grond was lange tijd onduidelijk.

 

Ferme klap

Het bericht over de opstijging gonsde al een tijdje door de stad, maar of het daadwerkelijk ging lukken was allerminst zeker. De techniek van de luchtballon stond nog in de kinderschoenen, en een eerdere poging van de ruimtereiziger in spé - Abraham Hopman - was in Amsterdam uitgelopen op een debacle. Maar nu ging het goed: even na vieren steeg Hopman onder luid gejuich op. Een lichte bries stuurde de ballon westwaarts en na een korte vaart botste de ‘Aërostatische Machine’ met een ferme klap tussen Delfshaven en Schiedam tegen een slootkant. Hopman viel bij de landing in de sloot, en in zijn gedeeltelijk met slootwater doordrenkte pak keerde hij terug naar De Unie, waar Van Coert ter ere van de succesvolle ‘Opvaart der Luchtbol’ een ‘Bal en Danspartij’ had georganiseerd.

Het verhaal is bekend: de eerste geslaagde luchtreis uitgevoerd door een Nederlander was een feit. Met recht een historische gebeurtenis: het prille begin van de vaderlandse luchtvaart.  

 

Plaats van handeling

De locatie waar Hopman de luchtvaart in Nederland haar eerste zetje gaf veranderde meerdere malen van naam en functie. Ook het stratenplan van Rotterdam wijzigde in de loop der tijd dramatisch. Omdat Hopman’s tour de force bij het grote publiek vrij onbekend is gebleven en er nooit een monument is opgericht op de luchtvaarthistorische plek, wist na verloop van tijd niemand meer waar de opstijging precies had plaatsgevonden. ‘In Rotterdam vanaf Plaats De Unie’ leert de geschiedschrijving. Soms wordt abusievelijk gesproken over ‘Plaats Concordia’. Maar waar lag de  opstijglocatie nu precies? Gelukkig hebben we enkele concrete aanwijzingen: 

  • De naam van buitensociëteit De Unie waar Hopman in 1804 opsteeg veranderde medio jaren dertig van de negentiende eeuw in de eerdergenoemde Plaats Concordia.

  • De Unie grensde destijds aan een dierenpark, Menagerie Blaauwjan genaamd, gelegen in het ambacht Cool.

  • Krantenberichten uit 1804 melden dat bezoekers de buitensociëteit zowel via de (niet meer bestaande) Kerklaan als via de Coolsingel konden bereiken.

  • Er is één historische afbeelding bekend van de opstijging in Rotterdam.  Deze gravure laat Hopman’s ballon zien op een plein met enkele bomenrijen, met centraal op het plein een vierkant gebouw met daarnaast een platform waar vandaan de ballon opsteeg.

Dat bleek voldoende om de exacte opstijglocatie te reconstrueren.

 

Stadsplattegrond

Via via belandde ik bij Rotterdammer Frits Farinaux; liefhebber van historische stadskaarten van zijn stad én in het bezit van software waarmee deze oude kaarten nauwkeurig op moderne satellietbeelden kunnen worden geprojecteerd. Hij  vond een gedetailleerde stadsplattegrond van Rotterdam uit de jaren dertig van de negentiende eeuw, met daarop een Plaats Concordia; de toenmalige naam van de oude Plaats De Unie. De locatie grensde inderdaad zowel aan de inmiddels verdwenen Kerklaan als aan de Coolsingel.

 

Satellietbeelden

De oude kaart gaf nog meer relevante details vrij. Op het binnenplein van de buitensociëteit waren enkele bomenrijen ingetekend en midden op het centrale plein van de buitensociëteit stond een vierkant gebouw. Dat komt exact overeen met de oude prent van de opstijging; we hebben vrijwel zeker de juiste locatie te pakken. Met behulp van drie punten op de oude kaart die overeenkomen met hedendaagse locaties (o.a. kruisingen van nog bestaande wegen) kon de software de schaal van satellietbeelden van het centrum van Rotterdam matchen met de schaal van de oude plattegrond, waarna de historische locatie minutieus op het satellietbeeld geprojecteerd werd.

 

Koopgoot

De opstijglocatie van Hopman openbaarde zich, en deze blijkt in de Rotterdamse binnenstad te liggen in de buurt van de huidige Beurstraverse, beter bekend als De Koopgoot. Deze verdiepte winkelstraat ligt gedeeltelijk ter hoogte van een langwerpige vijver die destijds onderdeel was van de buitensociëteit. Uit de oude gravure blijkt dat Hopman met zijn ballon opsteeg vanaf een platform direct naast het centrale gebouw op het binnenplein van de buitensociëteit. Dat brengt ons op een plek waar de Dwaze Dagen die Hopman in 1804 met zijn opstijging ontketende nog steeds jaarlijks plaatsvinden: De Bijenkorf. De historische opstijglocatie van Hopman ligt ter hoogte van de linker ingang van de winkel aan de Rotterdamse Beurstraverse / Van Oldebarneveltplaats.

 

Meer informatie over de geschiedenis van de ballon- en luchtscheepvaart in Nederland is te vinden in het boek Lichter dan lucht, los van de aarde (BDU, 2011)